Kısaca
- Ebeveyn, genç sporcunun spor deneyimini en çok etkileyen kişilerden biridir.
- Sonuçtan çok çabayı ve gelişimi önemseyen, çocuğun özerkliğini destekleyen tutumlar daha sağlıklı bir motivasyonla ilişkilidir.
- Araştırmalarda genç sporcular, müsabaka sırasında ebeveynlerinden teknik yönlendirme değil, destekleyici ve sakin bir tutum beklediklerini belirtmektedir.
- Müsabaka sonrası değerlendirmeyi çocuğun başlatmasına izin vermek, baskıyı azaltan basit bir uygulamadır.
Neden önemli?
Gençlik sporunda ebeveyn; ulaşım, maddi destek ve organizasyonun ötesinde, çocuğun sporu nasıl deneyimlediğini doğrudan etkiler. Ebeveynin tepkileri, beklentileri ve müsabaka sırasındaki davranışları; çocuğun keyif alma düzeyini, kaygısını ve sporda kalma isteğini belirleyen etkenler arasındadır.
Harwood ve Knight'ın (2015) pozisyon makalesi, ebeveynliği bir “uzmanlık” alanı olarak tanımlar. Bu yaklaşıma göre etkili spor ebeveynliği; doğru spor ortamlarını seçmekten müsabakaların duygusal yükünü yönetmeye, antrenörle sağlıklı bir ilişki kurmaktan katılımı çocuğun gelişim dönemine göre uyarlamaya kadar öğrenilebilen beceriler içerir.
Motivasyonun kaynağı
Öz-belirleme kuramına göre sürdürülebilir, içten gelen motivasyon üç temel psikolojik ihtiyacın karşılanmasıyla beslenir:
- Özerklik: Çocuğun kendi seçimlerine ve sesine alan tanınması
- Yeterlik: Gelişimini fark etmesi ve becerilerinin arttığını hissetmesi
- Ait olma: Takımı, antrenörü ve ailesiyle güvenli ilişkiler kurması
Ebeveynin tutumu bu ihtiyaçları destekleyebilir ya da zayıflatabilir. Sevgi ve onayın sonuca bağlı olduğu izlenimi veren tutumlar, çocuğun motivasyonunu dışsal hâle getirebilir ve kaygıyı artırabilir.
Çocuklar ne istiyor?
Genç sporcularla yapılan nitel araştırmalar, çocukların ebeveyn davranışlarına ilişkin net tercihleri olduğunu göstermektedir. Knight ve arkadaşlarının (2011) takım sporlarındaki genç kadın sporcularla yaptığı çalışmada sporcular, ebeveynlerinin:
- Müsabaka sırasında teknik ve taktik yönlendirme yapmamasını,
- Çabaya ve sportmenliğe yönelik destekleyici geri bildirim vermesini,
- Hakem, rakip ve antrenörle ilgili olumsuz yorumlardan kaçınmasını,
- Müsabaka sonrasında performansı sorgulamak yerine duygularına alan tanımasını
tercih ettiklerini belirtmiştir.
Müsabaka günü: önce, sırası ve sonrası
Önce: Hazırlık sürecinde sakin ve düzenli bir ortam sağlamak; beklentileri sonuç yerine çaba ve öğrenme üzerine kurmak.
Sırasında: Teknik yönlendirmeyi antrenöre bırakmak; destekleyici ve sakin bir beden dili korumak. Kenardan verilen çelişkili talimatlar, sporcunun dikkatini dağıtabilir.
Sonrasında: Değerlendirmeyi çocuğun başlatmasına izin vermek. “Bugün nasıldı, en çok neden keyif aldın?” gibi açık uçlu sorular, “Neden o pası vermedin?” gibi sorgulayıcı sorulardan daha yapıcıdır. Duyguların yatışması için zaman tanımak çoğu zaman en iyi stratejidir.
Gelişim dönemine göre katılım
IOC'nin gençlik atletik gelişimi konsensüsü, gençlik sporunda keyif, kapsayıcılık ve bireysel gelişim odağını vurgular. Ebeveynin katılımı da çocuğun yaşıyla birlikte değişmelidir: Küçük yaşlarda daha yakın destek ve organizasyon ön plandayken, ergenlikte gencin karar süreçlerine daha fazla katılması ve sorumluluk alması desteklenmelidir.
Dikkat edilmesi gereken işaretler
Aşağıdaki durumlar, spor deneyiminin çocuk için olumsuz bir hâl aldığını gösterebilir ve antrenörle veya bir uzmanla görüşmeyi gerektirebilir:
- Antrenman ve müsabakalardan önce sürekli kaygı, mide ağrısı veya uyku sorunları
- Keyif kaybı ve spordan kopma isteği
- Hata yapmaktan aşırı korkma veya kendini sürekli eleştirme
- Ebeveynin tepkisinden çekindiği için yaşadıklarını paylaşmama
Kaynakça
- Harwood CG, Knight CJ. Parenting in youth sport: A position paper on parenting expertise. Psychol Sport Exerc. 2015;16:24–35. doi:10.1016/j.psychsport.2014.03.001
- Knight CJ, Berrow SR, Harwood CG. Parenting in sport. Curr Opin Psychol. 2017;16:93–97.
- Knight CJ, Neely KC, Holt NL. Parental behaviors in team sports: How do female athletes want parents to behave? J Appl Sport Psychol. 2011;23(1):76–92.
- Ryan RM, Deci EL. Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. Am Psychol. 2000;55(1):68–78. doi:10.1037/0003-066X.55.1.68
- Bergeron MF, Mountjoy M, Armstrong N, et al. International Olympic Committee consensus statement on youth athletic development. Br J Sports Med. 2015;49(13):843–851. doi:10.1136/bjsports-2015-094962
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel tıbbi, beslenme veya psikolojik değerlendirmenin yerine geçmez. Ayrıntılar için sorumluluk reddi metnine bakınız.